تجارت الکترونیک که در دهههای اخیر به عنوان یکی از ستونهای اصلی اقتصاد دیجیتال شناخته میشود، در ایران با چالشهایی جدی مواجه است. این بحران به حدی عمیق است که برخی کارشناسان آن را در آستانه فروپاشی میدانند. تغییرات عمیقی همچون فیلترینگ سنگین، مداخلات دولتی نامنسجم، و تعطیلی گسترده کسبوکارهای آنلاین، به مرور زیرساختهای این اکوسیستم را فرسوده کردهاند. در این مقاله، دلایل این فروپاشی، پیامدهای آن، و راهکارهای ممکن برای بازسازی این عرصه بررسی میشوند.
تأثیر فیلترینگ بر اقتصاد دیجیتال ایران
یکی از اصلیترین موانع پیشروی کسبوکارهای اینترنتی در ایران، اعمال گسترده فیلترینگ است. محدودیت پلتفرمهای محبوبی مانند اینستاگرام و واتساپ که بستری برای بسیاری از مشاغل کوچک و متوسط محسوب میشوند، باعث شده تا هزاران شغل به تعطیلی کشیده شوند. به گفته «رضا الفتنسب»، رئیس اتحادیه کسبوکارهای مجازی، این محدودیتها باعث غیرفعال شدن بیش از ۲۲۰۰ کسبوکار از بین ۵۱۰۰ مجوز ثبتشده شده است. وی با انتقاد از تصمیمگیری بدون حضور متخصصان اقتصادی، اعلام کرد:
«وقتی اعضای شورا عمدتاً از نهادهای نظامی یا غیرمرتبط با فضای آنلاین هستند، طبیعی است که مسائل صرفاً از زاویه سیاسی و اجتماعی بررسی شوند و ابعاد اقتصادی نادیده گرفته شود.»
رضا الفتنسب
این اظهارات به وضوح نشان میدهد که فیلتر شدن پلتفرمها بدون توجه به پیامدهای اقتصادی، اثرات مخربی بر اعتماد کاربران و فعالان این حوزه داشته است. سایر کشورها مانند امارات و ترکیه، با بهرهگیری از بسترهای باز، توانستهاند اکوسیستم دیجیتال خود را به صورت چشمگیری توسعه دهند. این در حالی است که ایران در همین رقابت منطقهای جایگاه خود را روزبهروز از دست میدهد.
مداخلات سلیقهای: مانع توسعه کسبوکارها
افزون بر مشکلات فیلترینگ، مداخلات سلیقهای نهادهای دولتی نیز مزید بر علت شده است. نمونههایی مانند مسدودسازی درگاههای پرداخت بدون اطلاعرسانی قبلی یا برخوردهای قانونی بر سر تخلفات جزئی، فضایی از بیاعتمادی ایجاد کرده است. به عنوان مثال، سازمان غذا و دارو بهجای تعامل با واحدهای فروش آنلاین برای رفع ایرادات جزئی، به طور مستقیم اقدام به تعطیلی فعالیت آنها کرده است. این اقدامات، مشابه شرایط سختگیرانهای است که در چین قبل از اصلاحات دیجیتال دهه ۲۰۱۰ مشاهده شده بود.
اینگونه مداخلات مخرب، نشاندهنده نبود شفافیت در سامانههای نظارتی و قانونی است. چنین رویکردهایی اعتماد میان مصرفکننده، کسبوکارها و نهادهای نظارتی را به شدت تضعیف کرده و نوآوری را سرکوب میکند. کارشناسان معتقدند، تنها راه خروج از این وضعیت، استقرار سیستمهای جامع و شفاف برای نظارت و کاهش مداخلات نهادهای دولتی است.
چشمانداز منطقهای: عقبنشینی از رقابت
ایران که در گذشته به عنوان یکی از پیشگامان منطقه در حوزه دیجیتال شناخته میشد، هماکنون در رقابتی شدید با کشورهایی مانند ترکیه و امارات قرار دارد. این کشورها با سیاستهایی هوشمندانه توانستهاند نهتنها اعتماد فعالان داخلی را جلب کنند، بلکه سرمایهگذاریهای کلانی از سمت شرکتهای بینالمللی جذب کنند. اما در ایران، کاهش اعتماد کاربران به کسبوکارهای آنلاین، همزمان با مهاجرت برخی از بهترین استارتاپها و متخصصان، فضای اقتصادی موجود را بیشتر بحرانی کرده است.
مقایسه وضعیت ایران با عراق یا لبنان نیز نشان میدهد که مشکلات مشابه مانند بحرانهای سیاسی و اقتصادی در این کشورها، باعث محدودیت رشد استارتاپها شدهاند. این مقایسهها به خوبی موقعیت نگرانکننده ایران را در این زمینه بازتاب میدهند.
چه باید کرد؟
با توجه به مشکلات موجود، نیاز به اصلاحات ساختاری در این حوزه بیش از پیش احساس میشود. بازنگری در سیاستهای نظارتی، کاهش مداخلات سلیقهای، استفاده از کارشناسان حوزه دیجیتال در تصمیمگیریهای کلان، و رفع فیلترینگ نامتناسب، از جمله اقداماتی است که میتواند تا حدی این بحران را مهار کند. «رضا الفتنسب» تأکید کرده است:
«ما باید از تصمیمگیریهای سلیقهای فاصله بگیریم و به اصول شفاف و قانونی بازگردیم. تنها راه نظارت مؤثر، سامانههایی است که اعتماد و نوآوری را تضمین کند.»
رضا الفتنسب
مطالبهگری فعالین اتحادیههای مجازی و کسبوکارها نیز میتواند به مدیریت بهتر این بحران کمک کند. یکی از راهکارها، ارائه پیشنهادهای دقیق و مستدل به نهادهای تصمیمگیر و پیگیری پایدار تا زمان اعمال تغییرات است.
سخن پایانی
بحران تجارت الکترونیک ایران نهتنها تهدیدی برای اقتصاد دیجیتال کشور، بلکه زنگ خطری برای آینده توسعه و نوآوری در این حوزه است. رفع مشکلات پیشرو، نیازمند همگرایی میان فعالان صنعتی، نهادهای عمومی، و سیاستگذاران دولتی است. شما چه نظری در این مورد دارید؟ آیا فکر میکنید راهکارهایی وجود دارد که میتواند به بهبود وضعیت کمک کند؟ نظرات خود را در بخش دیدگاهها با ما در میان بگذارید.
دیدگاه ها