ایران به عنوان یکی از کشورهای دارای پتانسیل بالا در زمینه فناوریهای مرزی شناخته شده است؛ اما همچنان با چالشهای متعددی در زمینه زیرساختهای دیجیتال و توسعه مهارتهای انسانی مواجه است. گزارش فناوری و نوآوری ۲۰۲۵ کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل متحد (آنکتاد)، تصویری جامع و عمیق از جایگاه کشورهای مختلف در پذیرش و توسعه فناوریهای مرزی ارائه میکند، و ایران نیز جایگاه قابلتوجهی در این عرصه دارد. در این مقاله، با نگاه دقیق به وضعیت ایران در این گزارش، نقاط قوت، فرصتها، چالشها و مسیرهای پیشرفت آن بررسی خواهد شد.
فناوریهای مرزی: تعریف و اهمیت
فناوریهای مرزی شامل مجموعهای از تکنولوژیهای نوظهور و پیشرفته هستند که قادر به ایجاد تغییرات بنیادین در اقتصاد، صنعت و جوامع مدرن هستند. هوش مصنوعی، اینترنت اشیا (IoT)، بلاکچین، دادههای بزرگ، رباتیک، چاپ سهبعدی، پهپادها، ویرایش ژن، شبکه 5G، نانوتکنولوژی و فناوریهای انرژی پاک از جمله فناوریهای مرزی هستند که توجه جامعه جهانی را به خود جلب کردهاند.
ایران بهعنوان کشوری که به دنبال حرکت به سوی توسعه پایدار و اقتصادی مبتنی بر دانش است، پتانسیل و انعطافپذیری بالایی برای پذیرش این فناوریها دارد. با این حال، وجود چالشهای متعدد در زمینههای زیرساختی و مالی، سرعت پیشرفت آن را محدود کرده است.
جایگاه ایران در شاخص آمادگی فناوریهای مرزی
ایران بر اساس شاخص آمادگی برای فناوریهای مرزی (Frontier Technologies Readiness Index) رتبه ۷۲ را از ۱۶۶ کشور در گزارش آنکتاد کسب کرده است، که نسبت به سال ۲۰۲۲ یک پله ارتقا یافته است. این شاخص که بر پایه پنج زیرشاخص کلیدی شامل فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT)، مهارتها، تحقیق و توسعه (R&D)، صنعت و مالی محاسبه میشود، نشاندهنده پیشرفتهایی محدود اما مهم است.
- تحقیق و توسعه (R&D): رتبه ۳۵، که به سرمایهگذاری قوی در نوآوری اشاره دارد.
- مهارتها: رتبه ۸۲، که نیاز به بهبود در آموزشهای تخصصی فناوری را نشان میدهد.
- فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT): رتبه ۹۴، که به محدودیتهای زیرساختی مانند دسترسی به اینترنت پرسرعت اشاره دارد.
- صنعت: رتبه ۹۴، که نشاندهنده شکاف در بهکارگیری فناوری در حوزههای صنعتی است.
- مالی: رتبه ۵۶، که بیانگر دسترسی متوسط به منابع مالی است.
این آمارها حاکی از آن هستند که ایران با وجود مشکلات زیرساختی، در برخی حوزههای پژوهشی و نوآوری پیشرو است. با این حال، جایگاه فعلی ایران در مقایسه با کشورهای همسایهای مانند ترکیه (رتبه ۴۳) و امارات متحده عربی (رتبه ۳۱) پایینتر است.
هوش مصنوعی: نقطه قوت و فرصت بزرگ ایران
یکی از مهمترین بخشهای گزارشی آنکتاد، عملکرد ایران در زمینه هوش مصنوعی است. در این زمینه ایران بهعنوان یک “کاربر فعال” شناخته میشود. با ۸۰٪ پوشش اینترنت و سرمایهگذاری مناسب در خدمات مخابراتی، ایران پتانسیل بالایی برای پذیرش فناوریهای مرتبط با داده و هوش مصنوعی دارد. از جمله نقاط برجسته میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- زیرساختهای هوش مصنوعی: هرچند توسعه زیرساختها در مراحل ابتدایی است، اما عملکرد فعلی نشاندهنده ظرفیت پیشرفت است.
- دادههای هوش مصنوعی: دستهبندی بهعنوان “رهبر” در این زمینه، که به دسترسی گسترده به شبکه پهنباند ثابت و حجم ترافیک اینترنت اشاره دارد.
- مهارتهای هوش مصنوعی: درحالیکه ۲۰ درصد افراد دارای مدرک پیشرفته در این حوزه هستند، نیاز به آموزش بیشتر نیروی انسانی همچنان احساس میشود.
در مجموع، ایران با داشتن دانشمندان و پژوهشگران ماهر در این حوزه، میتواند زمینهساز توسعه هوش مصنوعی برای صنایع، علوم و خدمات عمومی باشد.
چالشها: موانع توسعه فناوری در ایران
برای پیشرفت واقعی، ایران باید با چندین چالش کلیدی مقابله کند:
- انزوای اقتصادی: تحریمها همچنان یکی از موانع اصلی جذب سرمایهگذاری و انتقال فناوری به شمار میروند.
- کمبود مهارتهای تخصصی: نیاز به تقویت آموزشهای فنی در دانشگاهها و مراکز آموزشی برای تجهیز نیروی کار به مهارتهای لازم.
- زیرساختهای دیجیتال ناکافی: عدم وجود شبکه اینترنت پرسرعت و توسعهنیافته باقیماندن فناوری ۵G در کشور.
در عین حال، گزارش نشان میدهد که رفع این موانع میتواند مسیر ایران را برای تبدیل به یک بازیگر کلیدی در منطقه هموار سازد.
مسیری رو به جلو: چه باید کرد؟
بر اساس تحلیلهای انجام شده، چند پیشنهاد کلیدی برای ارتقای موقعیت ایران در فناوریهای مرزی عبارتاند از:
- افزایش سرمایهگذاری دولت در توسعه زیرساختهای دیجیتال شامل ۵G و پهنباند.
- ایجاد برنامههای تخصصی در حوزههایی مانند بلاکچین، اینترنت اشیا و هوش مصنوعی برای دانشجویان و نیروی کار.
- حمایت از استارتاپها و تقویت اقتصاد دیجیتال با کاهش موانع قانونی و اداری.
- گسترش همکاری با کشورهای پیشرو در فناوری و استفاده از تجربیات بینالمللی.
Final Thoughts
گزارش آنکتاد پیام واضحی برای ایران دارد: این کشور با داشتن پتانسیلهای بالای تحقیقاتی و دادهمحوری فرصت بزرگتری برای تحولات تکنولوژیک در اختیار دارد؛ اما برای رسیدن به این هدف، رفع موانع ساختاری و زیرساختی ضروری است. این مسیر نهتنها ایران را به سوی بهرهمندی بیشتر از فناوریهای مرزی هدایت میکند، بلکه میتواند موقعیت منطقهای و جهانی آن را نیز تقویت نماید. شما چه نظری در این خصوص دارید؟ آیا این اقدامات میتواند شکاف تکنولوژی ایران را با کشورهای پیشرفته پر کند؟ نظرات خود را در بخش دیدگاهها با ما به اشتراک بگذارید!
دیدگاه ها